Sáu tôn giáo được công nhận và nguyên tắc Pancasila

Indonesia là quốc gia có số người Hồi giáo lớn nhất thế giới, nhưng nhà nước công nhận sáu tôn giáo chính thức và bức tranh thực tế khác nhau rõ rệt giữa các vùng. Hiểu cấu trúc này giúp người mới tới ứng xử đúng ngay từ đầu.

Pancasila: nền tảng của nhà nước

Pancasila gồm năm nguyên tắc nền tảng của nhà nước Indonesia. Nguyên tắc thứ nhất nói về niềm tin vào Thượng đế — đây là lý do Indonesia không phải nhà nước thế tục theo nghĩa tách hẳn tôn giáo, nhưng cũng không phải nhà nước của một tôn giáo duy nhất.

Các nguyên tắc còn lại nói về nhân đạo, đoàn kết dân tộc, dân chủ và công bằng xã hội. Trong đó, đoàn kết giữa các nhóm khác nhau là chủ đề trung tâm — điều dễ hiểu với một quốc gia có hàng trăm nhóm dân và nhiều tôn giáo.

Khẩu hiệu quốc gia Bhinneka Tunggal Ika — thường dịch là "thống nhất trong đa dạng" — phản ánh cùng một ý. Với người nước ngoài, đây không phải kiến thức hàn lâm: nó giải thích vì sao sự đa dạng được coi là điều bình thường trong sinh hoạt hằng ngày.

Sáu tôn giáo và phân bố theo vùng

• Hồi giáo — chiếm đa số trên cả nước, đặc biệt ở Java, Sumatra, Kalimantan;
• Hindu — đa số ở Bali, có mặt rải rác ở nơi khác;
• Công giáo và Tin Lành — đa số ở Flores, Bắc Sulawesi quanh Manado, nhiều vùng ở Papua, và một phần Bắc Sumatra;
• Phật giáo — chủ yếu trong cộng đồng gốc Hoa tại các đô thị;
• Và Nho giáo — được công nhận chính thức, gắn với cộng đồng gốc Hoa.

Điểm quan trọng với người đi lại nhiều: bức tranh tôn giáo đổi rõ rệt khi đi từ vùng này sang vùng khác. Kinh nghiệm ở Jakarta không áp thẳng được cho Bali hay Manado.

Ghi tôn giáo trên giấy tờ

Ở Indonesia, tôn giáo là một mục trên giấy tờ tuỳ thân của công dân. Đây là điểm khác với nhiều nước và thường khiến người nước ngoài ngạc nhiên.

Với người nước ngoài cư trú, quy định cụ thể về các mục khai trong hồ sơ do cơ quan chức năng quy định và có thể khác nhau theo loại giấy tờ. Đây là việc nên hỏi rõ khi làm thủ tục thay vì suy đoán.

Ngày lễ của nhiều tôn giáo đều là ngày nghỉ

Lịch nghỉ lễ quốc gia của Indonesia bao gồm các ngày lễ của nhiều tôn giáo khác nhau — lễ Hồi giáo, Giáng sinh, Phục sinh, Waisak của Phật giáo, Nyepi của Hindu ở Bali.

Với doanh nghiệp, điều này có nghĩa là lịch nghỉ trong năm khá dày và phân bố không đều. Nên lấy lịch nghỉ chính thức từ đầu năm để lên kế hoạch sản xuất, giao hàng và họp hành.

Một số ngày lễ tính theo lịch âm hoặc lịch riêng nên ngày cụ thể đổi mỗi năm. Đây là lý do phải xem lịch của chính năm đó chứ không dựa vào trí nhớ năm trước.

Khác biệt giữa vùng và cấp địa phương

Một số vùng có quy định riêng ở cấp địa phương liên quan tới sinh hoạt công cộng. Aceh ở bắc Sumatra là trường hợp được nhắc tới nhiều nhất, với một số quy định pháp lý áp dụng ở cấp tỉnh.

Ở chiều ngược lại, Bali có lịch lễ và nghi thức riêng ảnh hưởng tới sinh hoạt chung, trong đó ngày Nyepi có quy định đặc biệt áp dụng cho cả khách.

Kết luận thực tế: tìm hiểu quy định của chính địa phương mình tới, không áp dụng chung. Đây là nguyên tắc đúng cho cả nước, không riêng lĩnh vực tôn giáo.

Với người Việt: nên chuẩn bị gì

• Biết vùng mình tới có bức tranh tôn giáo thế nào;
• Nắm lịch nghỉ lễ chính thức của năm để lên kế hoạch;
• Hỏi đồng nghiệp về nếp sinh hoạt tại nơi làm việc — giờ nghỉ, ngày đặc biệt;
• Và giữ thái độ tôn trọng và không bàn luận đánh giá — nguyên tắc cơ bản ở bất cứ đâu.

Việc thứ ba cho nhiều thông tin nhất và dễ làm nhất. Đồng nghiệp thường sẵn lòng giải thích, và câu hỏi thể hiện sự quan tâm chứ không gây khó chịu.

Bài viết này mô tả bối cảnh chung. Quy định cụ thể về giấy tờ, cư trú và sinh hoạt tại từng địa phương phải xác nhận với cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam tại Indonesia hoặc luật sư.