Sumatra, Kalimantan, Sulawesi và Papua: bốn đảo lớn ngoài Java

Bốn hòn đảo lớn ngoài Java chiếm phần lớn diện tích và gần như toàn bộ tài nguyên của Indonesia, nhưng chỉ giữ chưa tới một nửa dân số. Mỗi đảo có cấu trúc kinh tế và điều kiện sống rất khác nhau.

Sumatra: đảo lớn phía tây

Sumatra nằm dọc theo eo biển Malacca, tuyến hàng hải bận rộn bậc nhất thế giới. Đảo này là vùng trồng dầu cọ và cao su quy mô lớn; cà phê Sumatra cũng là mặt hàng xuất khẩu quen thuộc.

Medan ở bắc Sumatra là đô thị lớn nhất đảo và thuộc nhóm lớn nhất Indonesia. Palembang ở nam đảo gắn với khí đốt và công nghiệp. Riêng Aceh ở cực bắc có quy chế đặc biệt, trong đó một số quy định pháp lý áp dụng ở cấp tỉnh khác với phần còn lại của đất nước — đây là điều người nước ngoài cần biết trước khi tới.

Sumatra cũng nằm trên vành đai núi lửa. Hồ Toba ở bắc đảo là hồ miệng núi lửa lớn, hình thành sau một vụ phun trào cổ đại, nay là điểm du lịch.

Kalimantan: phần Indonesia của Borneo

Borneo là đảo lớn thứ ba thế giới, chia cho ba nước: Indonesia (gọi phần của mình là Kalimantan), Malaysia và Brunei. Phần Indonesia chiếm khoảng hai phần ba diện tích đảo.

Kinh tế Kalimantan dựa vào than đá, gỗ và dầu khí. Mật độ dân cư thấp hơn Java rất nhiều, hạ tầng đường bộ hạn chế, và nhiều nơi vẫn di chuyển chủ yếu bằng đường sông hoặc hàng không.

Đây cũng là nơi đặt Nusantara — thủ đô mới đang được xây dựng ở Đông Kalimantan. Dự án này kéo theo đầu tư hạ tầng lớn và là một trong những điểm được nhà đầu tư nước ngoài theo dõi sát nhất hiện nay.

Sulawesi: đảo hình chữ K

Sulawesi có hình dạng đặc biệt với bốn bán đảo toả ra từ trung tâm, khiến việc đi lại trên đảo phức tạp hơn vẻ ngoài của nó trên bản đồ.

Đảo này là trung tâm khai thác và chế biến nickel — ngành quan trọng nhất của Indonesia hiện nay xét về thu hút vốn ngoại. Khu công nghiệp Morowali ở Trung Sulawesi là một trong những cụm luyện nickel lớn nhất thế giới.

Makassar ở nam đảo là cửa ngõ vào miền đông Indonesia, với cảng và sân bay đóng vai trò trung chuyển cho cả vùng.

Papua: vùng xa nhất

Papua là phần phía tây của đảo New Guinea, nửa phía đông thuộc quốc gia Papua New Guinea. Đây là vùng có rừng nguyên sinh rộng lớn và độ đa dạng sinh học rất cao, đồng thời là vùng có dân cư thưa nhất Indonesia.

Papua có đỉnh Puncak Jaya, điểm cao nhất Indonesia, cao hơn 4.800 m và có băng tuyết quanh năm dù nằm gần xích đạo. Vùng này cũng có mỏ khoáng sản quy mô lớn.

Với người nước ngoài, cần lưu ý: chi phí sinh hoạt ở Papua cao hơn mặt bằng chung vì hầu hết hàng hoá phải vận chuyển từ xa; hạ tầng đường bộ hạn chế, đi lại chủ yếu bằng hàng không; và một số khu vực có quy định riêng về việc đi lại của người nước ngoài. Đây là vùng cần tìm hiểu kỹ và hỏi cơ quan chức năng trước khi lên kế hoạch.

So sánh nhanh bốn đảo

• Dễ tiếp cận nhất: Sumatra — gần Malaysia và Singapore, hạ tầng khá hơn.
• Nhiều đầu tư mới nhất: Kalimantan (dự án Nusantara) và Sulawesi (chuỗi nickel).
• Chi phí sinh hoạt cao nhất: Papua, do phụ thuộc vận chuyển.
• Thị trường lao động phổ thông rộng nhất: Sumatra, nhờ nông nghiệp quy mô lớn và đô thị Medan.

Điểm chung của cả bốn đảo: khoảng cách và chi phí đi lại là yếu tố phải tính từ đầu. Bay giữa các đảo thường là cách duy nhất khả thi, và chi phí này tích luỹ nhanh nếu công việc đòi đi lại thường xuyên.

Vì sao dân cư phân bố lệch đến thế

• Đất trồng — chỉ Java và một phần Sumatra có đất núi lửa cho năng suất cao liên tục;
• Hạ tầng đi trước tập trung ở Java, tạo vòng tự củng cố: có hạ tầng nên có việc, có việc nên có người, có người nên xây thêm hạ tầng;
• Và địa hình — Kalimantan nhiều đầm lầy than bùn, Papua nhiều núi, đều khó xây dựng.

Chương trình di dân nội địa (transmigrasi) từng được thực hiện nhiều thập kỷ nhằm đưa người từ Java sang các đảo khác. Nó làm thay đổi thành phần dân cư ở một số vùng nhưng không đảo được cán cân tổng thể — Java vẫn giữ hơn nửa dân số.

Ngôn ngữ và thành phần dân cư ở các đảo ngoài

• Bahasa Indonesia dùng chung toàn quốc, nên người từ nơi khác tới vẫn giao tiếp được;
• Nhưng mỗi vùng có ngôn ngữ địa phương riêng — tiếng Minangkabau và Batak ở Sumatra, tiếng Bugis ở Sulawesi;
• Và Papua là vùng đa ngôn ngữ vào loại nhất thế giới, với hàng trăm ngôn ngữ trên một vùng dân cư thưa.

Với người nước ngoài, Bahasa Indonesia là đủ cho phần lớn tình huống. Biết vài câu tiếng địa phương giúp nhiều trong quan hệ hằng ngày, nhưng không phải điều kiện bắt buộc để sống và làm việc.

Điều kiện cư trú và quy định đi lại tại từng vùng phải xác nhận với cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam tại Indonesia hoặc luật sư.